Η ανάδειξη της «εικόνας» που εντυπωσιάζει αποτελεί κυρίαρχη τάση στο σύγχρονο κόσμο. Το πως φαινόμαστε στους άλλους, η «ιστορία» που διαμορφώνουμε και μοιραζόμαστε, αλλά και ο τρόπος που βλέπουμε μέσα από αυτή την εικόνα τον εαυτό μας, φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σημασία. Μάλιστα, η «μαγική» εικόνα που προβάλλεται, έχει γίνει σημαντικότερη από αυτό που κρύβεται πίσω της. Σημαντικότερη ακόμα και από τον τρόπο που βλέπουμε εμάς τους ίδιους, με τα προτερήματα και τα ελαττώματά μας, τα λάθη και τα σωστά μας, τα βιώματα και τα συναισθήματά μας. Τίθεται εύλογα το ερώτημα, «Ποια είναι τα κυριότερα μέσα διαμόρφωσης και επικοινωνίας της επιφανειακής εικόνας που εντυπωσιάζει;» Αν και είναι πολλά, θεωρώ ότι δύο είναι τα κυρίαρχα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.
Τα κοινωνικά δίκτυα φανερώνουν μια επίπλαστη εικόνα, την οποία ενισχύουν, προκαλώντας συναισθήματα και εντυπώσεις, διεγείροντας τα ένστικτα και τις επιθυμίες. Παρουσιάζουν μια ωραιοποιημένη και στρεβλή «πραγματικότητα» που δεν είναι καθόλου γνήσια. Η χαρά, η απόλαυση και η ευτυχία εμφανίζονται υπερμεγέθεις και άπιαστες. Οι άλλοι, όπως φαίνεται, τα έχουν όλα και επιπλέον, είναι ωραίοι και συναρπαστικοί. Από την άλλη εμείς, πρέπει να τους ανταγωνιστούμε παρουσιάζοντας μια εξίσου ευχάριστη, ενδιαφέρουσα και όμορφη εικόνα. Συνεπώς, στο Facebook φαινόμαστε ιδιαιτέρως κοινωνικοί, στο Linkedin εξόχως πετυχημένοι, στο Instagram και στο Pinterest πανέμορφοι έως και τέλειοι. Μάλιστα, όλη αυτή η βιομηχανία της «επιφάνειας» και της «μαγικής» εικόνας, τροφοδοτείται οικειοθελώς και πρόθυμα από εμάς τους ίδιους και μοιάζει να διαμορφώνει ένα άυλο προσωπικό περιουσιακό στοιχείο. Καταλαβαίνω ότι ο καθένας επιδιώκει και συγκροτεί ένα προσωπικό brand, ένα προσωπικό διαφημιστικό εξώφυλλο. Ας αναρωτηθούμε όμως «Εξυπηρετεί κάτι ουσιώδες ή καταλήγει να γίνεται σημαντικότερο από το περιεχόμενο;»
Ο Carl Jung επισημαίνει ότι «όσο περισσότερο ένας άνθρωπος δίνει έμφαση σε ψεύτικα υπάρχοντα και όσο λιγότερη ευαισθησία για ό,τι είναι ουσιώδες, τόσο λιγότερο ικανοποιητική είναι η ζωή του.» Συνεπώς, όλες αυτές οι «μαγικές» εικόνες που προσλαμβάνουμε, αλλά και αυτές που επιδεικνύουμε, αποκτούν υπόσταση στο διαδίκτυο, αλλά και στον ψυχισμό μας και μας καθιστούν λιγότερο ικανοποιημένους, επειδή δεν υπηρετούν όλα όσα έχουν πραγματική αξία για εμάς.
Από την άλλη, ένα μεγάλο μέρος της προσοχής, δείχνει να επικεντρώνεται στα αποκτήματα και στην απόλαυση. Χρήμα, δύναμη, ωραία κορμιά, γρήγορα αυτοκίνητα, μεγάλα σπίτια, μοντέρνα ρούχα, φανταχτερές εικόνες, «τρελά» γλέντια και οτιδήποτε τονώνει την έπαρση, το ναρκισσισμό, την αίσθηση δύναμης και προσφέρει ταυτόχρονα απόλαυση ή ηδονή. Αυτή η επικέντρωση στα πράγματα, απηχεί στην επικοινωνία με τους γύρω μας, η οποία είναι ρηχή και εστιάζει σε φήμες, κουτσομπολιά και ειδήσεις. Ταυτόχρονα όμως, η ουσία και η ποιότητα της επικοινωνίας δεν σχετίζεται μόνο με το αντικείμενο της επικοινωνίας, αλλά κυρίως με το υποκείμενο. Δεν επικοινωνούμε με τους άλλους σα να είναι πρόσωπα, αλλά σα να είναι πράγματα ή χρηστικά αντικείμενα. Και τα πράγματα τα χειριζόμαστε, τα χρησιμοποιούμε και όταν δεν είναι πλέον λειτουργικά ή επισκευάσιμα τα πετάμε.
Από την άλλη, η αντιμετώπιση με ανθρωπιά προϋποθέτει ουσιαστική επικοινωνία και «ξόδεμα» ψυχικής ενέργειας. Κι αυτό το ξόδεμα ενέχει τον κίνδυνο της απώλειας και του προσωπικού κόστους. «Είμαστε έτοιμοι να αναλώσουμε χρόνο, ενέργεια και προσοχή με στόχο να επικοινωνήσουμε με τον άλλον;» Αν δεν είμαστε έτοιμοι να πληρώσουμε το τίμημα, χάνουμε ουσιαστικά τη μοναδική ευκαιρία για επικοινωνία, ανθρώπινη αλληλεπίδραση και δημιουργία ανθρώπινης σχέσης.
Παράλληλα με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα οποία παρουσιάζεται μια ωραιοποιημένη πραγματικότητα, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και ιδιαίτερα στις ειδήσεις, προβάλλεται συνήθως μια διαφορετική, περισσότερο «τραγική» ιστορία. Η λύπη, η φρίκη και η αδυναμία του ανθρώπου να ξεφύγει από το μοιραίο, αναδεικνύει όχι τόσο τη θνητότητά του, αλλά την ανημποριά να βρει λύσεις στη ζωή του, να σταθεί στο διπλανό του και να υπερβεί τα εμπόδια, στηριζόμενος στον εαυτό του και στον συνάνθρωπό του. Ως αποτέλεσμα, χάνεται η εμπιστοσύνη, προκαλείται απογοήτευση και «απονευρώνεται» οποιαδήποτε προσπάθεια εξεύρεσης λύσης.
Από την άλλη προωθείται, κυρίως μέσα από τηλεοπτικές σειρές, μια περίεργη ατζέντα νέας, προχωρημένης «ηθικής», η οποία στρεβλώνει και παραμορφώνει τη φυσιολογική δομή της ανθρώπινης υπόστασης. Απαξιώνεται ή αλλοιώνεται η έννοια του ήθους, της συλλογικότητας, της οικογένειας, της φιλίας, του έρωτα ακόμα και της αγάπης. Αυτή η στρέβλωση τείνει να υποτιμά την αξία των πολύτιμων και ουσιωδών και αντίστοιχα δίνει αξία στο «φθηνό» και εφήμερο. Για παράδειγμα, ο έρωτας υποβιβάζεται σε σωματική λειτουργία, το σεξ. Οι ανθρώπινες σχέσεις υποβαθμίζονται σε δημόσιες σχέσεις, ανταποδοτικές συναλλαγές και συνεργασίες συμφερόντων. Ο χρόνος συνδέεται με το χρήμα και όχι με τις σχέσεις. Θεωρώ πως στην ατζέντα αυτή κρύβεται μια μεγάλη παγίδα. Πιστεύω ότι η εστίαση έχει περάσει από την ουσία (είμαι), στην κατοχή (έχω) και ακόμα περισσότερο στην εντύπωση (φαίνομαι). Και αυτή η εντύπωση, περνάει με το ζόρι στο μυαλό μας, εφόσον δεν την υποβάλλουμε σε κάποια λογική επεξεργασία και δεν την αξιολογούμε με κάποια προσωπικά ηθικά κριτήρια.
Όσον αφορά τα κοινωνικά δίκτυα, θα μου πείτε, ότι κι εγώ τα χρησιμοποιώ. Και θα έχετε δίκιο! Άλλωστε το πιθανότερο είναι να διαβάζετε αυτές τις γραμμές, σε κάποιο από τα μέσα αυτά. Όντως χρησιμοποιώ τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς τα αξιοποιώ ως μέσα επικοινωνίας και με στόχο να μεταφέρω σκέψεις, πρακτικά εργαλεία και προβληματισμούς. Δεν υποβαθμίζω τη χρηστικότητά τους. Αντίθετα, προσπαθώ να κάνω δύο πράγματα. Το πρώτο είναι να μεταφέρω ό,τι πιστεύω ότι είναι ωφέλιμο. Το δεύτερο, να καταγράφω την αλήθεια όπως την κατανοώ, χωρίς να αποποιούμαι την προσωπική μου ευθύνη στη διατύπωσή της. Είναι στη δική σας ευχέρεια να προβληματιστείτε, να ξεδιαλέξετε ότι βρίσκετε χρήσιμο, να δεχτείτε ή να απορρίψετε ό,τι μεταφέρω με τη γραφίδα μου.
Και κάτι τελευταίο. Αν φτάσατε ως αυτό το σημείο του άρθρου, θέλω να σας συγχαρώ! Επιδείξατε εστίαση και αυτοπειθαρχία, ολοκληρώνοντας την ανάγνωσή του. Δεν είναι αμελητέο αν το σκεφτείτε. Και τούτο γιατί το εύκολο, γρήγορο και εντυπωσιακό, που παρουσιάζεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, συνήθως μας κερδίζει λόγω πίεσης, βιασύνης και κεκτημένης ταχύτητας και μας αποστερεί από τη δυνατότητα αναστοχασμού. Οπότε, τι λέτε; «Να φαινόμαστε, να έχουμε ή να είμαστε;»
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
