Στο πρώτο μέρος είδαμε τη σύνδεση της βίας με το ψέμα, και στο δεύτερο μέρος ορισμένες στρατηγικές χειραγώγησης. Στο τρίτο μέρος ερχόμαστε στο κρισιμότερο σημείο. Τη δράση μας απέναντι σε όλα αυτά. Όταν η αλήθεια παραποιείται και η κοινωνία διασπάται, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: «Πώς μπορούμε εμείς, ως απλοί πολίτες, να αντιδράσουμε;»
Σε αυτό το μέρος, θα σκεφτούμε πώς η δική μας στάση, προσωπικά και συλλογικά, μπορεί να κάνει τη διαφορά. Συμπληρώστε, διορθώστε και απορρίψτε ελεύθερα ότι εσείς κρίνετε, από τα παρακάτω.
Πολιτικός Καιροσκοπισμός: Υποσχέσεις που δεν τηρούνται
Εκτός από τα γεγονότα και οι εκάστοτε πολιτικές παρουσιάζονται κατά το δοκούν. Για παράδειγμα, ένα κόμμα μπορεί να υπόσχεται προεκλογικά μείωση της φορολογίας, αλλά μετά την εκλογή του να ανακοινώνει αύξηση φόρων, επικαλούμενο την ανάγκη για οικονομική σταθερότητα.
Όταν αλλάζει μια πολιτική άποψη, για να εξυπηρετήσει την εκάστοτε εξουσία, βαπτίζεται «μεταστροφή», «ρεαλισμός», «αναθεώρηση», «προσαρμογή», αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για μετάλλαξη, που λαϊκά ονομάζεται «κωλοτούμπα». Η αλλαγή πολιτικών θέσεων, από τις προεκλογικές υποσχέσεις στην κυβερνητική πράξη, για τον πολίτη σημαίνει συχνά απογοήτευση και απώλεια εμπιστοσύνης.
Διαίρει και Βασίλευε: ο διχασμός ως όπλο
Παράλληλα, το «διαίρει και βασίλευε» κυριαρχεί. Ο κατακερματισμός των κοινωνικών ομάδων και ο επιλεκτικός δικαιωματισμός αποδυναμώνουν τη συλλογική αντίδραση. Αντί να ενωθούμε, στρεφόμαστε ο ένας απέναντι στον άλλον. Ιδιωτικοί υπάλληλοι εναντίον δημοσίων. Και οι δύο απέναντι στους ελεύθερους επαγγελματίες. Γονείς εναντίον εκπαιδευτικών. Ντόπιοι εναντίον μεταναστών. «Εμβολιασμένοι» και «ανεμβολίαστοι» σε διαρκή αντιπαράθεση. Νέοι και μεγαλύτεροι βλέπουν ο ένας τον άλλον ως αντίπαλο. Πολιτικές αντιπαραθέσεις μετατρέπονται σε προσωπικές εχθρότητες.
Η αιτία δεν προκύπτει τυχαία. Οι κυβερνήσεις, οι πολιτικοί και τα ΜΜΕ καλλιεργούν και ενισχύουν αυτές τις διαιρέσεις. Υποστηρίζοντας ή πολεμώντας θέσεις που ευνοούν ή προσβάλλουν μια κοινωνική ομάδα, καταφέρνουν να προωθούν συγκεκριμένες πολιτικές. Το αποτέλεσμα; Μια κοινωνία διχασμένη, ανίκανη να συνεργαστεί και να διεκδικήσει, καθώς στρέφεται ενάντια στην ίδια. «Ποια είναι η απάντηση λοιπόν;»
Η Δύναμη της Δράσης
Η ιστορία δείχνει ότι οι κοινωνίες που επιλέγουν την δικαιοσύνη και την διαφάνεια επιζούν και εξελίσσονται. Αντίθετα, ολόκληρες αυτοκρατορίες έπεσαν λόγω της διαφθοράς που τις κυριάρχησε.
Ας αναλογιστούμε πώς μπορεί η δική μας οπτική να επηρεάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το ψέμα ή τη βία. Δηλαδή, χρειάζεται θάρρος να αντιμετωπίσουμε τις δικές μας προκαταλήψεις, ώστε να είμαστε σε θέση να υπερασπιζόμαστε την αλήθεια και τη δικαιοσύνη. Έχουμε υποχρέωση έναντι των επόμενων γενιών να σκεφτούμε κριτικά, να αντιμετωπίσουμε τις δικές μας αγκυλώσεις και ταυτόχρονα να μην παραμείνουμε άβουλοι και σιωπηλοί. Για να περάσουμε από τη θεωρία στην πράξη, ας εξετάσουμε συγκεκριμένες δράσεις που μπορούν να μας οδηγήσουν προς αυτή την κατεύθυνση.
Παιδεία: ασπίδα ενάντια στη χειραγώγηση
Ενίσχυση της δημόσιας παιδείας, για να μεγαλώσουν πολίτες που σκέφτονται κριτικά και ανοικτά. Γιατί δημόσια παιδεία; Διότι η παιδεία είναι δικαίωμα όλων κι όχι μόνο όσων έχουν να πληρώσουν. Η παιδεία για όλους, αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομείται κάθε υγιής κοινωνία.
Χρειάζονται ριζικές μεταρρυθμίσεις και αποδοχή ότι το σύστημα εκπαίδευσης συχνά υπηρετεί συμφέροντα που δεν συνάδουν με την κριτική σκέψη. Γι’ αυτό μαθήματα όπως η ιστορία, καταντά να είναι πίνακας αποστήθισης ημερομηνιών και ονομάτων κι όχι πεδίο κριτικής ανάλυσης ιστορικών γεγονότων.
Η Ελευθερία της Πληροφόρησης: Προστασία ή Έλεγχος;
Υπεράσπιση της ελεύθερης πληροφόρησης, χωρίς περιορισμό της «άλλης» άποψης. Η ελεύθερη πληροφόρηση είναι θεμελιώδης, αλλά στην πράξη συχνά περιορίζεται και διαστρεβλώνεται για να εξυπηρετήσει πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης, παρά την επίφαση πολυφωνίας, αναπαράγουν τα ίδια αφηγήματα με παρόμοια μάλιστα, επιχειρήματα και ορολογία. Έτσι, δημιουργείται μια «μονοφωνική πολυφωνία», όπου φαίνεται πως υπάρχουν πολλές απόψεις, αλλά στην πραγματικότητα η δημόσια συζήτηση παραμένει ελεγχόμενη.
Η «μονοφωνική πολυφωνία» δεν είναι θεωρητική έννοια, αλλά μια πραγματικότητα που γίνεται εμφανής σε κρίσιμες στιγμές. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η πανδημία, όπου η ενημέρωση ήταν μονόπλευρη. Τα μεγάλα ΜΜΕ μετέδιδαν κυρίως τις κυβερνητικές θέσεις, επαναλαμβάνοντας φράσεις όπως «ακολουθούμε την επιστήμη» και «δεν υπάρχει άλλη επιλογή». Όσοι επιστήμονες διαφωνούσαν με τα lockdown ή πρότειναν διαφορετικές λύσεις αγνοήθηκαν ή παρουσιάστηκαν ως επικίνδυνοι και «ψεκασμένοι». Ακόμα και καταξιωμένοι ειδικοί λογοκρίθηκαν, ενώ πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης διέγραφαν αναρτήσεις που δεν συμφωνούσαν με την επίσημη γραμμή. Έτσι, η «μονοφωνική πολυφωνία» απέκλεισε κάθε ουσιαστικό διάλογο.
Παράλληλα, η τεχνολογία, που θεωρητικά θα απελευθέρωνε την πληροφόρηση, εισήγαγε έναν νέο μηχανισμό ελέγχου. Τα κοινωνικά δίκτυα και οι αλγόριθμοι δεν διακινούν αμερόληπτα την πληροφορία, αλλά δημιουργούν «φούσκες» παραπληροφόρησης ή κατευθυνόμενης πληροφόρησης.
Ακόμη και η ακαδημαϊκή κοινότητα, αν και παρέχει τεκμηριωμένη γνώση, συχνά αυτή διαμορφώνεται από τα συμφέροντα των χρηματοδοτών της. Η ανεξαρτησία στην ενημέρωση είναι σπάνια και δύσκολη. Αρκεί να ακολουθήσουμε τη διαδρομή του χρήματος (ποιος χρηματοδοτεί ποιόν), για να βρούμε ποιος ελέγχει την διακίνηση και την ουσία της πληροφορίας και για ποιόν λόγο.
Γι’ αυτό, η λύση δεν βρίσκεται σε περισσότερο έλεγχο από «ανεξάρτητες αρχές», αλλά στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Έτσι ξαναγυρίζουμε στη σημασία της παιδείας. Μόνο έτσι μπορούμε να φιλτράρουμε την πληροφορία, να αναζητούμε την αλήθεια και να μην γινόμαστε παθητικοί αποδέκτες κατασκευασμένων αφηγημάτων.
Ο Διάλογος ως Εργαλείο Αναζήτησης της Αλήθειας
Ελεύθερο διάλογο για την ανακάλυψη της αλήθειας, με σεβασμό και χωρίς τον φόβο αντιποίνων. Ο διάλογος είναι θεμελιώδης για την ανακάλυψη της αλήθειας και την δημοκρατία, αλλά προϋποθέτει έναν ειλικρινή, ανοιχτό χώρο, όπου δεν φοβόμαστε να εκφράζουμε αντιρρήσεις ή να αμφισβητούμε τις άλλες απόψεις.
Ελευθερία της έκφρασης δεν σημαίνει απλώς το δικαίωμα να μιλάμε, αλλά και τη δυνατότητα να ακούμε και να ακουγόμαστε. Εδώ χρειάζεται να εξετάσουμε τυχόν προκαταλήψεις που μας εμποδίζουν να ακούμε ανοικτά, ώστε ο διάλογος να γίνεται εργαλείο κατανόησης και εξέλιξης κι όχι απλά πεδίο αντιπαράθεσης.
Θα εκπλαγούμε αν παρατηρήσουμε τους διαλόγους στα τηλεοπτικά παράθυρα και συνειδητοποιήσουμε ότι ο καθένας εμμένει στην άποψή του, χωρίς να ακούει πραγματικά τον άλλον. Στην πραγματικότητα δεν είναι διάλογος, αλλά παράλληλοι μονόλογοι.
Η Δικαιοσύνη ως Θεμέλιο της Δημοκρατίας
Υπεράσπιση της δικαιοσύνης μέσα από προσωπική και συλλογική δράση. Η καλή λειτουργία της δικαιοσύνης δεν είναι πάντοτε τόσο αυτονόητη. Όταν η δικαιοσύνη περιορίζεται, οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη τους στους θεσμούς και ενισχύεται το αίσθημα της ατιμωρησίας και της αδικίας. Η δημοκρατία δεν λειτουργεί σωστά με παθητικούς πολίτες. Η υπεράσπισή της απαιτεί διαρκή εγρήγορση, όχι μόνο σε προσωπικό, αλλά και σε συλλογικό επίπεδο. Οι πρόσφατες συγκεντρώσεις για το έγκλημα των Τεμπών αποτελεί δυνατό παράδειγμα της «δύναμης του ενός», που αποκτά πραγματική ισχύ όταν ενώνεται με άλλους με κοινό σκοπό και εστίαση. Όταν η φωνή και η αποφασιστικότητα ενός ατόμου ενώνεται με εκείνες των πολλών, το αίτημα αποκτά δύναμη που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης ως έννοια την μαθαίναμε παλιότερα στο γυμνάσιο στην «αγωγή του πολίτη». Είναι διακριτή εξουσία, η οποία κανονικά πρέπει να λειτουργεί ανεξάρτητα από την νομοθετική και την εκτελεστική. Στην πραγματικότητα σήμερα η εκτελεστική εξουσία, συγκεντρώνει το σύνολο των εξουσιών. Αναρωτιέμαι, «πόσο ανεξάρτητη αφήνει την δικαιοσύνη να είναι;»
Το Τελικό Ερώτημα
Χρειάζεται επίγνωση της προσωπικής μας ευθύνης ως πολίτες και δέσμευση να συμβάλλουμε με κάθε τρόπο στην περιφρούρηση της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας. Η αλλαγή ξεκινά από εμάς τους ίδιους, επεκτείνεται στην οικογένειά μας, διαχέεται στην κοινότητα και, τελικά, επηρεάζει το κράτος στο οποίο ζούμε και τον κόσμο ολόκληρο. Το τελικό ερώτημα που προκύπτει είναι: «Είναι έτοιμος ο καθένας από εμάς να αποτελέσει το τελευταίο προπύργιο προάσπισης της αλήθειας και της δικαιοσύνης;»
Με σεβασμό
Θανάσης Παπαναστασίου
