Αν αναλογιστούμε τη σύνδεση ανάμεσα στη βία και το ψεύδος, βλέπουμε ότι οι δύο αυτές έννοιες δεν είναι απλώς απομονωμένα φαινόμενα. Αλληλοσυμπληρώνονται και τροφοδοτούν η μία την άλλη. Στο πρώτο μέρος του άρθρου, εξετάσαμε τη σχέση εξουσίας, βίας και ψεύδους και πως χρησιμοποιούνται για να εδραιωθούν τα εκάστοτε κυρίαρχα αφηγήματα. Στο δεύτερο μέρος, θα δούμε ορισμένες στρατηγικές που διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα και καθιστούν αποδεκτή και συχνά αιτιολογούν ως «αναγκαία» την χρήση βίας. Ο καθένας μας καλείται να αναγνωρίσει αυτές τις στρατηγικές.
Ψέμα με επίφαση αλήθειας
Η εύρεση ή η κατασκευή ενός «αποδιοπομπαίου τράγου» ή ακόμα η δημιουργία ενός φανταστικού εχθρού, συσπειρώνει την κοινή γνώμη γύρω από το ψέμα με την επίφαση της αλήθειας. Παράδειγμα, αποτελεί η επίθεση των ΗΠΑ στο Ιράκ το 2003. Βασίστηκε στο ότι ο πόλεμος ήταν απαραίτητος για να απομακρυνθούν τα «όπλα μαζικής καταστροφής» και να προστατευθεί η παγκόσμια ειρήνη. Αργότερα αποδείχθηκε ότι τα στοιχεία ήταν ψευδή. Ωστόσο, το αφήγημα χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογηθεί ο θάνατος χιλιάδων αμάχων και να αποσταθεροποιηθεί η περιοχή, ασχέτως των πραγματικών οικονομικών και γεωστρατηγικών κινήτρων.
Ωστόσο, η ύπαρξη ενός «εξωτερικού» εχθρού δεν αρκεί για να δικαιολογηθεί η βία. Η τελευταία χρειάζεται και την ψευδή αίσθηση δικαιοσύνης, για να γίνει αποδεκτή από την κοινωνία. Έτσι, ο «αποδιοπομπαίος τράγος» αποτελεί την μια παράμετρο, τον «τραγικό» πρωταγωνιστή. Για να στηριχθεί αυτή η πρακτική, χρειάζεται και το ηθικό πλεονέκτημα, ώστε να στηριχθεί η θέση ότι η «θυσία» ή η «τιμωρία» κάποιων είναι αιτιολογημένη. Με αυτό τον τρόπο καθίσταται επιβεβλημένη και «ηθικά» ορθή η χρήση της βίας. Έτσι, μέσα από αυτή τη διαδικασία, γεννιέται το λεγόμενο αφήγημα του ηθικού πλεονεκτήματος, το οποίο ενισχύει και νομιμοποιεί τη χρήση της βίας.
Το αφήγημα του ηθικού πλεονεκτήματος
Το ηθικό πλεονέκτημα είναι η αντίληψη ή ο ισχυρισμός ότι μια θέση, πράξη ή ιδεολογία είναι ηθικά ανώτερη από τις υπόλοιπες, δικαιολογώντας και νομιμοποιώντας τη λήψη αποφάσεων ή την άσκηση εξουσίας. Συχνά το αφήγημα του ηθικού πλεονεκτήματος χρησιμοποιείται καταχρηστικά ώστε να:
- Καταπνίγονται αντίθετες απόψεις, καθώς αυτές στιγματίζονται ως ανήθικες.
- Νομιμοποιείται η καταστολή ή η επιβολή με τη βία, στο όνομα ενός «ανώτερου σκοπού».
Για να στηριχθεί όμως το ηθικό πλεονέκτημα, πρέπει να υπάρχει ένα ισχυρό αφήγημα που να μην επιτρέπει αμφισβήτηση. «Πώς όμως γίνεται ελκυστικό και πειστικό το αφήγημα;»
Πίσω από κάθε βίαιη ή καταπιεστική πρακτική κρύβονται ψευδείς υποσχέσεις και πλασματικά οφέλη. Αυτά δημιουργούν αισιοδοξία και προσμονή σε εκείνους που επωφελούνται ή πιστεύουν ότι θα επωφεληθούν από τη βίαιη ή καταπιεστική πρακτική. Για παράδειγμα, αν μια κυβέρνηση ή μια ομάδα λέει ότι πρέπει να περιορίσει τα δικαιώματα κάποιων ανθρώπων «για το κοινό καλό», μπορεί να πείσει τους υπόλοιπους ότι αυτό είναι το σωστό, ακόμα κι αν στην πραγματικότητα καταπατά βασικές αρχές δικαιοσύνης. Με αυτόν τον τρόπο, η χρήση της βίας ή η υιοθέτηση της «μισής αλήθειας», για την προστασία κάποιων ή την προώθηση συγκεκριμένων στόχων, ανάγεται σε αιτιολογημένη επιλογή. Έτσι, το δόγμα «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» δικαιολογεί την περιθωριοποίηση ανθρώπων και ιδεών.
Με τον τρόπο αυτόν, περιθωριοποιείται ακόμα και η πλειοψηφία. Γνωστό είναι το καινούριο ευφυολόγημα «η δικτατορία της πλειοψηφίας». Με άλλα λόγια, είναι φυσικό η πλειοψηφία να παρουσιάζεται στη «λάθος πλευρά» όταν διαφωνεί με την εξουσία και ειδικά όταν αποκαλύπτει την υποκρισία της, απαιτώντας δικαιοσύνη. Ένα κρίσιμο εργαλείο για τη διατήρηση του αφηγήματος αυτού είναι ο έλεγχος της πληροφορίας, που αποτελεί κλειδί για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης.
Ο έλεγχος της πληροφορίας
Ένα πειστικό αφήγημα χρειάζεται «αποδείξεις» για να στηριχθεί. Σε αυτό το πλαίσιο, καταντά μονόδρομος ο έλεγχος διακίνησης της πληροφορίας, αλλά και η «κατασκευή» της. Η παρούσα κατάσταση περιγράφεται γλαφυρά στο μυθιστόρημα «1984» του Orwell. Πιο συγκεκριμένα, στο «1984» οι λέξεις εννοούν ακριβώς το αντίθετο από αυτό που σημαίνουν και η ιστορία ξαναγράφεται για να βολεύει το εκάστοτε αφήγημα. Σας θυμίζουν κάτι αυτά; Σήμερα, τα ΜΜΕ συμβάλουν αποτελεσματικά σε μια τέτοια «καταγραφή» της πραγματικότητας, με ελάχιστες περιθωριοποιημένες εξαιρέσεις.
Το »παράδειγμα» της υπόθεσης των Τεμπών
Ενδεικτικό, παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση του εγκλήματος των Τεμπών. Η όλη υπόθεση αποτελεί μια ακτινογραφία της πολιτικής και οικονομικής ζωής της χώρας. Η ανηθικότητα εμφανίζεται σε όλα τα μέρη αυτού του δράματος. Οι πολιτικές που ασκηθήκαν πριν, όπως η άκριτη ιδιωτικοποίηση, τα οικονομικά συμφέροντα, οι ανεπαρκείς έλεγχοι, η αδιαφάνεια, οι αβλεψίες, τα ρουσφέτια κ.α. Το τραγικό συμβάν και η «προβληματική» ανταπόκριση, όλων των μηχανισμών στο χώρο του εγκλήματος αμέσως μετά. «Προβληματική» ανταπόκριση βέβαια ως προς την ουσιαστική παρέμβαση, αλλά «χρήσιμη» ως προς την απόκρυψη. Και τέλος, η συστηματική προσπάθεια παρεμπόδισης απόδοσης δικαιοσύνης και συγκάλυψης της αλήθειας.
Πριν βιαστείτε κάποιοι να με κρίνετε για αυτά που αναφέρω, προτείνω να δείτε τα πραγματικά δεδομένα, χωρίς κομματικές προκαταλήψεις. Άλλωστε, τα γεγονότα μιλάνε από μόνα τους. Όλα τα παραπάνω φανερώνουν την υποτίμηση της ανθρώπινης ζωής, την υποκρισία, την εσκεμμένη παραποίηση των γεγονότων και την παρεμπόδιση απονομής δικαιοσύνης. Αξίζει να αναρωτηθούμε και πάλι:
- «Ποιοι προστατεύονται και γιατί από αυτή τη συγκάλυψη;»
- «Πώς το πολιτικό σύστημα «προστατεύει» τον εαυτό του;»
- «Πόσο «ανεξάρτητη» ως εξουσία είναι η δικαιοσύνη;»
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς μπορούμε εμείς οι ίδιοι, να σταθούμε κριτικά απέναντι στο ψέμα και την αδικία. Στο επόμενο και τελευταίο μέρος, θα δούμε προτάσεις και δράσεις υπεράσπισης της αλήθειας και της δικαιοσύνης.
