Πόσες φορές άνοιξες το κινητό σου, (ή δεν το έκλεισες ποτέ!) και ένιωσες ότι πρέπει να δεις τι κάνουν όλοι οι άλλοι; Ή βυθίστηκες σε μια σειρά από video, το ένα μετά το άλλο κι εκεί που νόμισες ότι πέρασαν 5 λεπτά έχασες μια ολόκληρη ώρα χωρίς να το καταλάβεις; Στο τέλος μάλιστα, νιώθεις άδειος και κουρασμένος όταν συνειδητοποιείς πως σπατάλησες το χρόνο και την προσοχή σου.
Παρασύρεσαι σαν να άνοιξες ένα μεγάλο σακούλι πατατάκια και δεν σταματάς να τρως μέχρι να τελειώσουν! Κατανάλωση χρόνου και ενέργειας και απόλυτη εστίαση σε αυτό που βλέπεις, ακούς και αισθάνεσαι. Ευχάριστα απατηλό και βαθιά άδειο. Αναρωτήσου λοιπόν:
- Πότε ήταν η τελευταία φορά που ένιωσες ότι έπρεπε να ελέγξεις το κινητό σου με τη σκέψη ότι κάτι χάνεις;
- Αλήθεια, πόσο άνετα νιώθεις να αφήσεις το κινητό μακριά για μια ώρα; Τί παρατηρείς να συμβαίνει μέσα σου;
Κανείς δεν σε αναγκάζει να κάνεις τα παραπάνω. Κι όμως, σχεδόν χωρίς να το καταλάβεις, το ίδιο το σύστημα των social media σε τραβάει. Η πίεση όμως δεν έρχεται απ’ έξω. Είναι εσωτερική, δική μας. Και μάλιστα αναπτύσσεται με τόσο φυσικό τρόπο που καλά καλά δεν το αντιλαμβανόμαστε.
- Τί είναι όμως αυτό που σε κρατάει δεμένο;
Ας γυρίσουμε λίγο πίσω στο χρόνο, στην εποχή που οι άνθρωποι πάλευαν στη φύση για την επιβίωση. Αν δεν ανήκες στην ομάδα, η επιβίωσή σου ήταν αμφίβολη, έως απίθανη. Η ανάγκη να ανήκουμε και ο φόβος του αποκλεισμού έχουν αρχέγονες ρίζες, άρρηκτα δεμένες με την ανθρώπινη φύση. Σήμερα, αυτή η ανάγκη δεν έχει μορφή επιβίωσης, αλλά ψηφιακής παρουσίας.
Ο φόβος της απώλειας της διαρκούς έκθεσης στα social media, στα αγγλικά καταγράφεται με το ακρωνύμιο FOMO (Fear Of Missing Out). Δηλαδή, ο «φόβος ότι χάνω κάτι». Το φαινόμενο αυτό, που έχει μελετηθεί επιστημονικά, περιγράφει την ανησυχία ότι οι άλλοι ζουν πιο έντονα και γεμάτα, ενώ εμείς μένουμε πίσω. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης το εκμεταλλεύονται αυτό και το μεγεθύνουν. Και το κινητό, ως βολική φορητή συσκευή, αποτελεί το κυριότερο κανάλι σύνδεσης με τον ψηφιακό κόσμο.
- Ποιος όμως είναι ο μηχανισμός του FOMO;
Ανησυχώ μήπως μείνω εκτός. Αυτό με ωθεί να «ξαναμπώ». Μα να μπω πού; Σ’ έναν κόσμο ψηφιακό, γεμάτο στιγμές άλλων. Όσα βλέπω με κάνουν να συγκρίνω και κυρίως να συγκρίνομαι. Κι αυτή η σύγκριση φέρνει αίσθημα μειονεξίας. Στη συνέχεια, προσπαθώ να απομακρυνθώ, μα ένα αόρατο νήμα κρατά το μυαλό μου δεμένο εκεί. Λίγο μετά, σχεδόν μηχανικά, ξαναπιάνω το κινητό παγιδευμένος σε ένα φαύλο κύκλο.
Κάνω συνεχή περιήγηση (scrolling), ή δίνω άμεσα προσοχή σε μηνύματα ή ειδοποιήσεις (notifications). Ταυτόχρονα, η προσοχή μου διασπάται όλο και ευκολότερα. Αναζητώ όλο και συναρπαστικότερο υλικό για να την κρατήσω. Όλα αυτά στα όρια του εθισμού.
Έρευνες δείχνουν ότι όσο πιο έντονο είναι το FOMO, τόσο περισσότερο πιθανό είναι να καταφεύγουμε ξανά και ξανά, σχεδόν ψυχαναγκαστικά, στην οθόνη του κινητού και ιδιαίτερα στα social media. Νομίζουμε ότι έτσι θα ηρεμήσουμε, αλλά στην πραγματικότητα το άγχος μεγαλώνει.
Από τότε που συνηθίσαμε να συνδεόμαστε ψηφιακά, συχνά ξεχνάμε να είμαστε παρόντες στην ζωή. Το FOMO δεν είναι ένα τεχνολογικό φαινόμενο. Είναι υπαρξιακό. Στην πραγματικότητα δεν φοβόμαστε μην χάσουμε κάτι. Φοβόμαστε μήπως εμείς δεν «μετράμε» μέσα στο πλήθος. Επίσης, φοβόμαστε να μείνουμε μόνοι με τις σκέψεις μας. Δεν θέλουμε να βαρεθούμε και αποζητάμε διαρκώς το συναρπαστικό.
Αν δούμε περισσότερο πρακτικά θέματα, διαπιστώνουμε ότι η διαρκής χρήση του κινητού έχει επίδραση στον ύπνο και στη σωστή στάση του σώματος. Η νυκτερινή συνήθεια ενασχόλησης με το κινητό, η οποία εκφράζεται συνήθως με καταναγκαστική χρήση των social media, καθυστερεί και χαλάει την ποιότητα του ύπνου.
Επίσης, αρκεί να παρατηρήσουμε τη στάση κάποιου που βλέπει κάτι στο κινητό του. Είναι προφανές ότι δεν διατηρεί σωστή στάση σώματος. Συνήθως καμπουριασμένος με κάμψη του αυχένα. Όλα αυτά καταλήγουν να γίνονται συνήθειες που ριζώνουν και χρειάζεται πολύ και συνειδητή προσπάθεια για να τις αλλάξουμε.
Αυτός ο φόβος, το FOMO, όσο σύγχρονος κι αν φαίνεται, είναι στην πραγματικότητα πανάρχαιος. Μόνο που σήμερα δεν αφορά πια τη φυσική μας επιβίωση, αλλά τη συναισθηματική και ίσως και την εγωιστική μας επιβεβαίωση. Στο επόμενο μέρος θα δούμε πώς λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός μέσα μας, τι λέει η επιστήμη γι’ αυτό, και πώς μπορούμε να αποδεσμευτούμε από την ανάγκη να είμαστε συνέχεια συνδεδεμένοι.
Το 2ο μέρος του άρθρου θα σε κάνει να κοιτάξεις το κινητό σου λίγο διαφορετικά. Δεν είναι μόνο μια πύλη επικοινωνίας, αλλά ένας μαγνήτης που έλκει και δεσμεύει την προσοχή σου.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
