Έχοντας καταθέσει μια προσωπική εκδοχή των χαρακτηριστικών του καλού δασκάλου στο πρώτο μέρος του άρθρου, επανέρχομαι με μερικές πρακτικές σκέψεις για τα κριτήρια επιλογής του. Στις πολεμικές τέχνες η προσέλευση στην εκπαίδευση είναι εθελοντική. Οπότε, με αυτή την οπτική, ο μαθητής διαλέγει τον δάσκαλο. Από την άλλη και ο δάσκαλος διαλέγει τον μαθητή. Υπάρχει αμοιβαιότητα, την οποία θα εξηγήσω στα επόμενα.
Τα παρακάτω δεν αποτελούν κανόνες, αλλά σημεία παρατήρησης. Είναι αποτέλεσμα προσωπικής εμπειρίας και σκέψης, επιτυχιών αλλά κυρίως αποτυχιών και λαθών. Δεν αποτελούν άκαμπτους κανόνες, αλλά κατευθύνσεις.
Συχνά, όταν κάτι δεν πάει καλά, το σώμα το έχει ήδη αντιληφθεί, πριν προλάβει το μυαλό να το αναγνωρίσει. Κι αυτό γίνεται εντονότερο, στις περιπτώσεις που αφορά ανθρώπινες σχέσεις. Το καταλαβαίνουμε στο στομάχι μας. Κάτι μας ενοχλεί που δεν εξηγείται. Ή από την άλλη, έχουμε την ψευδαίσθηση ότι όλα είναι τέλεια. Προτείνω, να έχεις τα μάτια σου ανοικτά. Να παρατηρείς, να αξιολογείς και να μην απεμπολείς τη δυνατότητά σου να σκέφτεσαι.
Θεωρώ, ότι τα παρακάτω σημεία παρατήρησης, βοηθούν να διαμορφώσουμε ουσιώδη κριτήρια αξιολόγησης του δασκάλου. Υπερβαίνουν το στενό κομμάτι της εκπαίδευσης στις πολεμικές τέχνες, αν και εστιάζουν κυρίως σε αυτές.
- Παρατήρησε αν στην προπόνηση αποτελεί προτεραιότητα η ασφάλεια. Η καλή υγεία και η πρόληψη των τραυματισμών είναι καίρια στοιχεία. Ο καλός μαχητής δεν «σπάει» το σώμα του στην προπόνηση. Το σέβεται και το προσέχει. Η κουλτούρα και η ένταση της προπόνησης είναι ευθύνη του δασκάλου.
- Παρατήρησε πως διαχειρίζεται την εξουσία του. Στις πολεμικές τέχνες η ιεραρχία είναι δεδομένη. Το ερώτημα είναι: την χρησιμοποιεί για να εξυπηρετεί τη διδασκαλία ή για να επιβάλλεται;
- Παρατήρησε αν ζητά τυφλή υπακοή. Αν είναι της άποψης «ή τα δέχεσαι όλα ή φεύγεις», τότε η σχολή μοιάζει περισσότερο με σέχτα. Ο καλός δάσκαλος ενθαρρύνει την κριτική σκέψη, χωρίς να σιωπά τις αρχές του.
- Παρατήρησε τί συμβαίνει όταν διαφωνήσεις. Υπάρχει διάλογος ή ψυχρότητα; Αποδοχή ή επιθετικότητα; Απαντά με σύνεση ή με έκρηξη εγωϊσμού;
- Πρόσεξε πως διαχειρίζεται τυχόν λάθη του. Τα παραδέχεται όταν τα διαπιστώνει; Ζητά συγνώμη ή υπερασπίζεται το «αλάθητο» του δασκάλου; Από την άλλη, αναλαμβάνει τις ευθύνες του ή τις ρίχνει αλλού;
- Παρατήρησε πως διαχειρίζεται την ένταση, το θυμό, την απογοήτευση, την ήττα και την νίκη. Πολεμική τέχνη σημαίνει διαχείριση της βίας, αλλά και αντιμετώπιση των παθών μας.
- Παρατήρησε αν υποστηρίζει τους μαθητές στην επίτευξη των προσωπικών τους στόχων. Δες αν νοιάζεται, αν φροντίζει και αν έχει υπομονή. Είναι κρίσιμο να συμπεριφέρεται στους μαθητές με σεβασμό και αξιοπρέπεια, ακόμα και τις στιγμές που φαίνονται ανεπαρκείς. Αυτό τους υψώνει πάνω από τις προσδοκίες που έχουν οι ίδιοι από τον εαυτό τους και τους δίνει δύναμη να εξελιχθούν.
- Παρατήρησε αν επιδιώκει την αυτονόμηση των μαθητών του. Επιτρέπει να εξελίσσονται και να γίνονται ανεξάρτητοι ή τους κρατά στη σκιά του; Ο καλός δάσκαλος επιδιώκει οι μαθητές του να γίνουν καλύτεροι από αυτόν. Αυτό σημαίνει ότι έκανε καλά τη δουλειά του ως δάσκαλος.
- Παρατήρησε αν δομεί τη διδασκαλία του με συνέπεια, σαφήνεια και μεθοδικότητα. Η γνώση χωρίς τρόπο μετάδοσης παραμένει ατελής εκπαιδευτικά. Χρειάζεται διδασκαλία με μεράκι, συνέπεια και προσαρμογή προς όφελος του μαθητή.
- Δες αν αγωνίζεται να κρατήσει την ηθική, τις αρχές, τις προτεραιότητες και την αισιοδοξία του. Δείκτη αποτελεί το παράδειγμά του. Μιλούν οι πράξεις δυνατότερα από τα λόγια του;
- Δες αν συμπεριφέρεται με σεβασμό, έναντι όλων. Ακόμα και απέναντι σε όσους έχουν φύγει, ή σε όσους φαινομενικά μειονεκτούν. Τους διαγράφει, τους υποτιμά ή κράτα την πόρτα της σχέσης ανοικτή;
- Παρατήρησε αν έρευνα την τέχνη του. Η απόκτηση γνώσης είναι δυναμική διεργασία και ως τέτοια χρειάζεται εργατικότητα, εξάσκηση και υπερβάσεις. Η έρευνα, επίσης, προϋποθέτει επιστημονικά, ηθικά και αισθητικά κριτήρια στην αναζήτησή της. Όλα αυτά είναι αποτέλεσμα παιδείας.
- Δεν αν εξασκεί την ελευθερία κι αν την επιτρέπει. Δίνει το χρόνο και τον χώρο στους μαθητές να επιλέξουν; Ελευθερία στην εκπαίδευση σημαίνει να μην πιέζω τον μαθητή να γίνει κάτι που δεν είναι. Δεν σημαίνει απουσία ορίων, αλλά απουσία εξαναγκασμού. Αυτό ανοίγει χώρο για δοκιμή και πιθανά λάθη, χωρίς τον φόβο της τιμωρίας ή της κατάκρισης. Όταν ο μαθητής νιώθει ελεύθερος να εκφραστεί και να προσπαθήσει τότε γνωρίζει ότι τον σέβονται. Τότε αναδεικνύει τι θέλει η ψυχή του και τι μπορεί πραγματικά. Εκεί ξεκινά η αληθινή μάθηση και θεμελιώνεται η υγιής σχέση μαθητείας.
- Εξέτασε αν ζει απλά, χωρίς να επιδεικνύεται και χωρίς να μετατρέπει την σχολή σε χώρο αυτοπροβολής. Η απλότητά του φαίνεται στην καθημερινή πρακτική. Στον τρόπο που μιλά, στον τρόπο που φέρεται σε όλους ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση ή τις ικανότητές τους. Αλλά το κυριότερο, φαίνεται στις πράξεις του.
- Παρατήρησε αν ζει πολυδιάστατα. Εκτός από δάσκαλος, μπορεί να είναι παράλληλα γονιός, εργαζόμενος, γιός ή κόρη, φίλος, γείτονας κ.α. Έχει ζωή έξω από τη σχολή;
- Τέλος, παρατήρησε αν μέσα στο χώρο προπόνησης και στο περιβάλλον του δασκάλου υπάρχει χαρά. Πολεμική τέχνη σημαίνει πειθαρχία. Ταυτόχρονα, όμως, σημαίνει και ελευθερία, παιχνίδι και ζωντάνια.
Τα παραπάνω σημεία παρατήρησης, εκτός από τα κριτήρια επιλογής ενός δασκάλου, αποτελούν αφορμή για να δεις τον εαυτό σου μέσα από αυτά. Τελικά το ουσιαστικό ερώτημα είναι: τί μαθητής είσαι έτοιμος να γίνεις; Όσο ωριμάζεις, τόσο καθαρότερα βλέπεις τους ανθρώπους απέναντί σου. Κι αυτό αποτελεί μέρος της μαχητικής ικανότητας. Στο επόμενο μέρος του άρθρου θα εξετάσουμε τον τρόπο που επιλέγει ο δάσκαλος να διδάσκει.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
