Στο 1ο μέρος του άρθρου ορίσαμε τις έννοιες του δεδομένου, της πληροφορίας, της γνώσης και της σοφίας. Επίσης, διακρίναμε δύο παράγοντες οι οποίοι καθιστούν την εύρεση, αξιολόγηση και επεξεργασία της πληροφόρησης ιδιαίτερα προκλητικές. Τον όγκο και την ποιότητα. Μέσα στην υπερπροσφορά πληροφόρησης, κρύβονται από τη μια πολλά ποιοτικά, ουσιώδη και χρηστικά δεδομένα, πληροφορίες και γνώσεις, ενώ από την άλλη ακόμα περισσότερα επουσιώδη, εσφαλμένα, ψευδή ή άχρηστα. Η διαμόρφωση τρόπων αναγνώρισης, αξιολόγησης, ανάλυσης, σύνθεσης, οργάνωσης και αξιοποίησής τους, αποτελεί τέχνη και επιστήμη.
• Τέχνη, καθώς η επιλογή και η σύνθεση των πληροφοριών εκφράζεται ελεύθερα και δημιουργικά μέσα όμως από αισθητικές και ηθικές αρχές.
• Επιστήμη, καθώς αξιοποιούνται ορθολογικές μέθοδοι, ώστε με συστηματικότητα να καταλήγουμε σε επαληθεύσιμες γνώσεις, ανακαλύπτοντας ταυτόχρονα την αιτιακή τους σχέση. Δηλαδή, όχι μόνο το «τι» αλλά και το «γιατί».
Γνωστή είναι η διάσημη φράση του θεατρικού συγγραφέα και ποιητή Thomas Stearns Eliot «Πού είναι η όλη η σοφία που χάσαμε μέσα στη γνώση; Πού είναι όλη η γνώση που χάσαμε μέσα στην πληροφόρηση;» Με πολύ ταπεινότητα προσθέτω ένα ακόμα στοιχείο το οποίο είναι κυρίαρχο στην εποχή της πληροφορίας και επικοινωνίας. «Αλήθεια, πόση σοφία χάσαμε στην αναζήτηση δεδομένων;» Ιδιαίτερα μάλιστα, όταν τα δεδομένα τείνουν να ερμηνεύονται με κριτήρια τα οποία ορίζονται επιλεκτικά από διάφορες μορφές εξουσίας και να χρησιμοποιούνται με στόχο την προώθηση των δικών τους επιδιώξεων.
Σκόπιμο και χρήσιμο είναι να ορίσουμε την έννοια της κριτικής σκέψης. Κριτική σκέψη είναι η ικανότητα να αξιολογούμε πληροφορίες και επιχειρήματα με λογικό, αντικειμενικό και αναλυτικό τρόπο. Ακούγεται ενδιαφέρον όμως «ποιες προϋποθέσεις χρειάζεται να εκπληρώνονται, ώστε να αξιοποιούμε την κριτική μας σκέψη, σκεπτόμενοι ταυτόχρονα, έξω από το κουτί;» Ορισμένες από αυτές είναι:
• Η αμφισβήτηση παγιωμένων απόψεων και βεβαιοτήτων
• Η αναγνώριση τυχόν προκαταλήψεων
• Η ανάπτυξη της ικανότητας αξιολόγησης της αξιοπιστίας των πηγών
• Η εκπαίδευση στη λήψη αποφάσεων με βάση καλά ενημερωμένες πηγές
Όλα τα παραπάνω ανοίγουν τον τρόπο σκέψης μας και δίνουν τη δυνατότητα επίλυσης σύνθετων προβλημάτων, συνεισφέροντας ουσιαστικά στο άτομο και στην κοινωνία. Η βελτίωση της ποιότητας της ζωής μας εξαρτάται από τον τρόπο σκέψης μας. Η λογική πίσω από κάθε απόφαση αντικατοπτρίζεται στην ποιότητα των διαδικασιών σκέψης και επηρεάζει τόσο το άτομο όσο και την κοινωνία.
Ενθαρρύνοντας και εκθέτοντας μαθητές, εκπαιδευόμενους, σπουδαστές, μελετητές αλλά και τον κάθε πολίτη, σε διαφορετικούς τρόπους σκέψης, υποστηρίζουμε ουσιαστικά την ανάπτυξη της δεξιότητας να σκέφτονται «έξω από το κουτί»:
• καλλιεργώντας τη δυνατότητα να σκέφτονται ανοικτά
• ενεργοποιώντας την πνευματική περιέργεια
• εκπαιδεύοντας την ικανότητα να «βλέπουν» εναλλακτικές προσεγγίσεις
• ενσταλάζοντας την αγάπη για τη γνώση και την παιδεία
Ως αποτέλεσμα, ενδυναμώνεται η αγάπη για την δια βίου μάθηση αλλά και κάτι περισσότερο. Ενισχύεται η επιθυμία για αναζήτηση της αλήθειας μέσα από δρόμους ορθολογικούς και ταυτόχρονα μέσα από εναλλακτικές και διαισθητικές προσεγγίσεις.
Συνοψίζοντας, για να λειτουργήσει αποτελεσματικά η κριτική σκέψη χρειάζεται ποιοτικό υλικό, δομημένους, ορθολογικούς αλλά ταυτόχρονα ανοικτούς και αποκλίνοντες τρόπους επεξεργασίας. Η ιδέα «δίδαξέ με πώς να σκέφτομαι, όχι τι να σκέφτομαι» τονίζει τη σημασία της ανάπτυξης δεξιοτήτων κριτικής και ανεξάρτητης σκέψης, αντί απλώς την απορρόφηση και την ανάκτηση δεδομένων και πληροφοριών. Η σοφία μάλιστα είναι συνδεδεμένη με την ορθή σκέψη και ταυτόχρονα την ορθή πράξη. Αποτελεί επαναστατική ιδέα η οποία κατανικά την αδράνεια και το «βόλεμα» και οδηγεί στην πράξη. Όπως έλεγε και ο παιδαγωγός Paulo Freire «η στόχαση, η γνήσια στόχαση οδηγεί στη δράση».
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
