Σε έναν κόσμο όπου διακινείται με μεγάλη ταχύτητα τεράστιος όγκος δεδομένων και πληροφοριών, είναι απαραίτητη για την αξιολόγηση και αξιοποίησή τους, η ανάπτυξη ικανοτήτων ανεξάρτητης, δημιουργικής και κριτικής σκέψης. «Ποιά είναι όμως τα δομικά στοιχεία που χρειάζονται για να σκεφτούμε λογικά, ανεξάρτητα και δημιουργικά;»
• Πληροφορίες έγκυρες και έγκαιρες για τα θέματα που μας απασχολούν.
• Γνώσεις οι οποίες να σχετίζονται με το θέμα και τις πληροφορίες που συλλέξαμε.
• Δεξιότητες για να κατανοούμε, να αξιολογούμε, να αναλύουμε και να συνθέτουμε με λογικό και ταυτόχρονα δημιουργικό τρόπο, ιδέες και λύσεις. Από τη μια, η λογική βοηθάει στην αξιολόγηση και την εφαρμογή ενώ από την άλλη, η δημιουργικότητα στο συνδυασμό τους με νέους, πρωτοποριακούς τρόπους.
Ας ξεκινήσουμε όμως από ορισμένους βασικούς ορισμούς, που θα βοηθήσουν να διακρίνουμε τη διαφορά αυτών των δομικών στοιχείων.
• Δεδομένο θεωρείται το δομικό στοιχείο που λειτουργεί ως βάση για περαιτέρω σκέψη, ανάλυση ή ενέργεια. Αποτελεί ένα ακατέργαστο στοιχείο το οποίο προσφέρει χαμηλό επίπεδο γνώσης.
• Η πληροφορία αναφέρεται σε δεδομένα που έχουν οργανωθεί και ερμηνευτεί με τρόπο που να έχουν νόημα για τον αποδέκτη της. Σε γενικές γραμμές, η πληροφορία αποτελεί ένα δεύτερο επίπεδο γνώσης ή κατανόησης που προκύπτει από την οργάνωση, επεξεργασία και την ανάλυση δεδομένων. Συνήθως, απαιτεί κάποιον αποδέκτη που μπορεί να ερμηνεύσει τη σημασία τους.
• Από την άλλη, η γνώση περικλείει την ακλόνητη βεβαιότητα, το να γνωρίζει κανείς με σιγουριά και σταθερότητα ό,τι σχετίζεται με την πραγματικότητα ενός αντικειμένου ή γεγονότος. Βασίζεται σε επαρκείς υποκειμενικούς ή αντικειμενικούς λόγους οι οποίοι πηγάζουν, είτε από έγκυρη και αξιόπιστη εμπειρία, είτε από μαρτυρία που δεν χωρά αμφιβολία ή αμφισβήτηση, είτε από συλλογισμούς, δηλαδή τη διαδικασία εξαγωγής λογικών συμπερασμάτων ή κρίσεων με βάση δεδομένα.
• Τέλος, τη σοφία διακρίνουν χαρακτηριστικά όπως η ποιοτική γνώση, η ορθοκρισία, η βαθιά πνευματικότητα, η παιδεία, η ευρυμάθεια, η ορθοφροσύνη, η βαθύνοια, η διεισδυτικότητα σκέψης, η επεξεργασμένη πείρα, η φιλοσοφική συγκρότηση και η γνώση της αλήθειας. Όλα τα παραπάνω καταλήγουν στην ορθή πράξη και στην ορθή διαβίωση στον κόσμο που ζούμε.
«Ποιοι είναι οι βασικοί παράγοντες που δυσκολεύουν την εύρεση, αξιολόγηση και επεξεργασία της πληροφόρησης;» Δύο είναι οι σημαντικότεροι. Ο όγκος και η ποιότητα.
• Η όγκος της πληροφόρησης που λαμβάνουμε διαμορφώνει ένα χαοτικό περιβάλλον και κάνει τη διαχείρισή της ιδιαίτερα απαιτητική και χρονοβόρα. Ο ανεκπαίδευτος αποδέκτης παραφορτώνεται, μπερδεύεται και σε μεγάλο βαθμό καθίσταται «τυφλός», λόγω της «υπερπροσφοράς» πληροφοριών.
• Κρίσιμη είναι και η ποιότητα της πληροφόρησης. Αν και πολλοί ισχυρίζονται ότι χρειάζεται παρέμβαση με στόχο τον ποιοτικό έλεγχο της πληροφόρησης ως προς την «αλήθεια» που διακινείται, θεωρώ ότι δεν είναι ηθικός και δεοντολογικά ορθός ο εξωτερικός της έλεγχος. Το εξωτερικό της φιλτράρισμα από «ανεξάρτητες» ή «εξαρτημένες» αρχές και ο έλεγχος, εγείρουν θέματα ως προς την ελευθερία του λόγου και την απρόσκοπτη διακίνηση της πληροφορίας, προσβάλοντας τις έννοιες της δημοκρατίας, της προσωπικής υπευθυνότητας και της κοινωνικής ελευθερίας. Το φιλτράρισμα και ο έλεγχος της πληροφορίας καλό είναι να βρίσκονται στα χέρια του ατόμου ως συλλογικού όντος. Αυτό ενισχύει την προσωπική ευθύνη, γεννώντας ωστόσο την αναγκαιότητα για αποτελεσματική εκπαίδευση που να στοχεύει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, της δημοκρατικής αντίληψης, της δεξιότητας στην επίλυση προβλημάτων, της συνεργατικότητας και της κοινωνικής ευαισθησίας.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
