Κριτική σκέψη (critical thinking): Αποτελεί νοητική διεργασία η οποία χαρακτηρίζεται από εξέταση (αξιολόγηση), αμφισβήτηση, σύγκριση, αντιπαράθεση και κρίση με βάση τεκμηριωμένα στοιχεία και με στόχο να αποφασίσουμε τι να πιστέψουμε και τι να πράξουμε. Σχετίζεται με τον ορθολογισμό, την επιστημονική διεργασία διερεύνησης, την αναστοχαστική και λογική σκέψη[1].
Η κριτική σκέψη, μας βοηθά να αναλύουμε και να ερμηνεύουμε πληροφορίες με βάσει τα δεδομένα που έχουμε, αντί να τις αποδεχόμαστε άκριτα. Ένας πολίτης που αξιοποιεί την κριτική του σκέψη είναι πιο πιθανό να κάνει ενημερωμένες επιλογές, προστατεύοντας τον εαυτό του από τη χειραγώγηση και την παραπλάνηση. Επιπλέον, η κριτική σκέψη συμβάλλει στην ορθολογικότερη κατανόηση των γεγονότων. Στο συγκεκριμένο άρθρο η προσέγγιση είναι περισσότερο πρακτική. Τελικά, το ζητούμενο είναι το «πώς» κι όχι το «τί» να σκεφτόμαστε.
Στο προηγούμενο άρθρο εξέτασα το φαινόμενο της βίας. Αποφάσισα να θέσω τα θέματα ωμά κι όπως τα αντιλαμβάνομαι, για να τα αξιολογήσει ο καθένας με βάση την δική του σκέψη. Με αυτό το σκεπτικό, παραθέτω παρακάτω μια σειρά ερωτήσεων, οι οποίες μπορούν να αποτελέσουν ένα εργαλείο κριτικής αξιολόγησης, των όσων μεταδίδονται από τα μέσα ενημέρωσης και το διαδίκτυο. Αναφορικά με κάθε ανάλυση που ακούω ή με κάθε τοποθέτηση που εκφράζει μια πεποίθηση ή μια γνώμη, προσωπικά αντιστρέφω τη διατύπωση και την επανεξετάζω.
Οπότε, για κάθε δημοσίευμα αναρωτιέμαι:
- Τι κρύβεται πίσω από τις λέξεις; Ποιο είναι το βαθύτερο κίνητρο;
- Μήπως ισχύει το αντίστροφο από αυτό που διατείνεται ο πομπός;
- Πόσο αξιόπιστες και αμερόληπτες είναι οι πηγές της πληροφόρησης;
- Παρουσιάζονται και οι δύο πλευρές της ιστορίας;
- Μήπως παραλείπονται βασικές πληροφορίες και αν ναι, για ποιόν λόγο;
- Υπάρχουν διαφωνίες, από ποιους και γιατί;
- Ποιές λέξεις και εκφράσεις χρησιμοποιούνται, επαναλαμβάνονται ή αποφεύγονται;
- Σε ποιους οδηγεί τελικά ο «δρόμος» του χρήματος;
Εξετάζοντας με κριτική ματιά ό,τι ακούμε ή διαβάζουμε, θα διαπιστώσουμε ότι πολύ συχνά η πληροφόρηση δεν μεταφέρεται αντικειμενικά. Ο πομπός χρωματίζει με τα δικά του χρώματα το θέμα, υποδεικνύοντας τι πρέπει να σκεφτόμαστε. Το επόμενο ανέκδοτο μας δίνει ένα χιουμοριστικό παράδειγμα διαφορετικού «χρωματισμού» του ίδιου γεγονότος από διαφορετικές πολιτικές πλευρές.
Ένας άνθρωπος περπατάει στο δρόμο και πέφτει σε μια μεγάλη τρύπα.
Τα αριστερά μέσα μεταδίδουν: «Το κράτος διέλυσε τις υποδομές! Επιτέλους να φορολογήσουμε την πλουτοκρατία για να κλείσουμε όλες τις τρύπες!»
Τα δεξιά μέσα από την άλλη: «Απρόσεκτος πολίτης πέφτει σε τρύπα με δική του ευθύνη! Όποιος πέφτει σε τρύπα, να πληρώνει μόνος του για να βγει.»
Τα κεντρώα μέσα προτείνουν: «Ήρθε η ώρα για συνεργασία του δημόσιου με ιδιωτικούς φορείς. Το κράτος θα ανοίγει τρύπες και οι επιχειρήσεις θα χρεώνουν αντίτιμο για να βγάζουν όσους πέφτουν μέσα σ’ αυτές!»
Αν και η ελληνική πολιτική σκηνή έχει κατά τη γνώμη μου «ομογενοποιηθεί», πιστεύω ότι διακρίνετε στο παραπάνω ανέκδοτο, πώς μπορεί να μεταφερθεί το ίδιο γεγονός από διαφορετικά μέσα με διαφορετική οπτική, ανάλογα με την ιδεολογική τους τοποθέτηση. Το γεγονός είναι το ίδιο, αλλά η «ανάγνωση» της είδησης διαφορετική. Η πληροφόρηση είναι επιλεκτική και στρατευμένη, όπως και τα περισσότερα δημοσιεύματα. Μήπως όμως καλό θα ήταν να σκεφτούμε έξω από αυτά που μας παρουσιάζουν ως αλήθειες τα ΜΜΕ; Μήπως εξετάζοντας το ποιος επωφελείται, θα ανακαλύπταμε ποιος τελικά υποκινεί τα πράγματα; Αυτό χρειάζεται παρατηρητικότητα, κριτική σκέψη, παιδεία και θάρρος, ώστε να επανεξετάσουμε όλα αυτά που θεωρούμε ή μας τα παρουσιάζουν ως δεδομένα. Για τον λόγο αυτό και προκειμένου να εξελιχθεί η κοινωνία μας σε υψηλότερα επίπεδα ωριμότητας, πιστεύω ότι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης θα πρέπει να αποτελέσει θεμελιώδη άξονα της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Τελικά, που βρίσκεται η αλήθεια και που το ψέμα; Είναι όλα καλά ή βρισκόμαστε στον εφιαλτικό κόσμο του «1984» του Orwell ή στον «Θαυμαστό Καινούριο Κόσμο» του Haxley; Ή μήπως ζούμε σε μια παραμορφωμένη και συχνά αντίστροφη πραγματικότητα; Η αναζήτηση των αληθινών κινήτρων πίσω από τις ειδήσεις και την πληροφόρηση μπορεί να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε πού βρίσκεται η αλήθεια και πού το ψέμα. Ή τουλάχιστον να αναρωτηθούμε.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
ΥΓ. Τα επόμενα 2 άρθρα είναι αφιερωμένα στο «πώς» και όχι στο «τί». Δίδαξέ με πώς να σκέφτομαι κι όχι τί να σκέφτομαι. Στην εποχή της υπερπληροφόρησης ή ακόμα και της παραπληροφόρησης, η κριτική σκέψη είναι απαραίτητη για να αξιολογούμε και να αξιοποιούμε τα δεδομένα και τις πληροφορίες που λαμβάνουμε. Για να γίνει αυτό χρειάζονται ορισμένες απλές, άλλα απαραίτητες γνώσεις που ξεκαθαρίζουν έννοιες που χρησιμοποιούμε καθημερινά, αλλά δεν είναι σίγουρο ότι τις κατανοούμε. Στόχος μου είναι να ενθαρρύνω την ανεξάρτητη σκέψη και την περιέργεια, ενισχύοντας την ικανότητα να βλέπουμε πέρα από τα προφανή.
[1] Χουντουμαδάκη, Α. Πατεράκη, Λ. (2008) Λεξικό Ψυχολογίας. Αθήνα Εκδόσεις Τόπος & Α. Χουντουμαδάκη, Λ. Πατεράκη
Μιλτσακάκη, Κ. (2011). Το Αγγλο-Ελληνικό Λεξικό Όρων της Εκπαίδευσης. (Τ. Κωστούλη, Επιμ., & Κ. Μιλτσακάκη, Μεταφρ.) Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Βάνιας.
