«Πόσες φορές έχεις αφιερώσει χρόνο και ενέργεια σε στόχους που δεν ήταν πραγματικά δικοί σου;» Υπήρξε μια μεγάλη περίοδος στη ζωή μου κατά την οποία η επιθυμία να πετύχω επαγγελματικά ήταν επίμονη. Αφιέρωνα ατελείωτες ώρες, ενέργεια και εστίαση και ήμουν σχεδόν ολοκληρωτικά απορροφημένος. Από την άλλη, διαπίστωσα εκ των υστέρων ότι ένα μεγάλο κομμάτι από όσα κυνηγούσα δεν αντιπροσώπευαν δικές μου ανάγκες και όνειρα. Ήταν επιβεβλημένες «επιθυμίες», κυρίως από το κοντινό κοινωνικό μου περιβάλλον. Αυτές οι «επιθυμίες» απορρόφησαν πολύτιμους προσωπικούς πόρους, αλλά ανάλωναν κυρίως χρόνο. Χρόνο τον οποίο αποστερούσα από τους αγαπημένους μου ανθρώπους και από εμένα τον ίδιο. Και ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω.
Όλοι έχουμε το ίδιο 24ωρο στη διάθεσή μας. Και συνήθως στην προσπάθειά μας να το αξιοποιήσουμε (ή να το εκμεταλλευτούμε), το γεμίζουμε ασφυκτικά με εργασίες, συναντήσεις και δραστηριότητες, αφήνοντας ελάχιστο ή καθόλου χώρο για πραγματικά ελεύθερο χρόνο. Λες και ο ελεύθερος χρόνος είναι ανεπιθύμητος και υποσυνείδητα συνδεδεμένος με την τεμπελιά. Αντίθετα όμως, είναι ουσιώδης και απαραίτητος. Οι περισσότεροι δεν το συνειδητοποιούμε καν. Τρέχουμε να προλάβουμε τα επείγοντα και χάνουμε τα σημαντικά. Η ιλιγγιώδης ταχύτητα της ζωής και οι βιοτικές μέριμνες, μας αποσπούν από τα ουσιώδη. «Ποια όμως είναι τα ουσιώδη;» Η απάντηση είναι αρκετά σύνθετη. Ωστόσο, το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η συνθετότητα της απάντησης, όσο ότι δεν προλαβαίνουμε καλά - καλά να σκεφτούμε και να στοχαστούμε πάνω στην ερώτηση.
Για να εξετάσουμε τη συγκεκριμένη ερώτηση με δομημένο τρόπο, προτείνω να διερευνήσουμε μια σειρά από παράγοντες που, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούμε, διαμορφώνουν τις προτεραιότητές μας και καθοδηγούν τις καθημερινές μας πράξεις. Αυτοί οι παράγοντες μπορούν να ομαδοποιηθούν ως εξής:
• οι αρχές
• οι αξίες
• οι στόχοι
• η ψυχολογική μας κατάσταση
• οι επιρροές από το περιβάλλον μας
• οι εμπειρίες και οτιδήποτε μαθαίνουμε μέσα από αυτές
• οι ρητές και άρρητες ανάγκες μας
Εξετάζοντας αναλυτικότερα του παραπάνω παράγοντες, διαπιστώνουμε ότι συνδέονται μεταξύ τους. Για παράδειγμα, οι επιρροές από το κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον έχουν παίξει ρόλο στην διαμόρφωση των αξιών και των αναγκών μας. «Είναι όμως τόσο εύκολο να ξεκαθαρίσουμε τις αξίες και τις ανάγκες μας, να οργανώσουμε τη σκέψη μας και να επιλέξουμε συνειδητά τις αρχές που θα καθοδηγούν τη ζωή μας;» Και βέβαια όχι. Ωστόσο, παρατηρώντας κάτω από την επιφάνεια, μπορούμε να διακρίνουμε τις συνδέσεις των παραπάνω παραγόντων. Ξεκαθαρίζοντας και καταγράφοντας τις αξίες και τις ανάγκες μας, δημιουργούμε έναν νοητικό χάρτη, οργανώνοντας καλύτερα της σκέψη μας. Ως εκ τούτου, μπορούμε να σχεδιάζουμε αποτελεσματικότερα τους στόχους μας και να εκπονούμε, έστω ένα στοιχειώδες πλάνο για την επίτευξή τους. Παράλληλα, διερευνώντας τις αρχές και τις αξίες μας, αναγνωρίζουμε ποιες είναι πραγματικά σημαντικές για εμάς. Επειδή, πολλές από αυτές μπορεί να έχουν επιβληθεί κοινωνικά, είμαστε σε θέση να επιλέγουμε συνειδητά ποιες θα αποτελέσουν τη βάση για να πορευτούμε στη ζωή μας, ώστε να ζούμε με αυθεντικότητα.
Από την άλλη, διερευνώντας με ποιο τρόπο το κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον, καθώς και οι εμπειρίες μας μέσα σε αυτό, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, είμαστε σε θέση να επανεξετάσουμε τις αντιλήψεις μας. Μέσα από την αυτοπαρατήρηση, μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιόν τρόπο οι εξωτερικοί παράγοντες και οι προσωπικές εμπειρίες συμβάλλουν στη διαμόρφωση των πεποιθήσεών μας. «Τι είναι όμως η πεποίθηση;» Πεποίθηση είναι μια σταθερή αντίληψη ή άποψη που έχει ένα άτομο σχετικά με κάτι, την οποία θεωρεί αληθινή και βασίζεται σε υποκειμενικές ή αντικειμενικές αποδείξεις. Οι πεποιθήσεις επηρεάζουν τον τρόπο σκέψης, τις αποφάσεις και τις συμπεριφορές μας. «Ποιο είναι το όφελος από την διατήρηση πεποιθήσεων;» Οι πεποιθήσεις διαμορφώνονται από τις προηγούμενες εμπειρίες και τα συμπεράσματά που έχουμε εξάγει από αυτές. Βασική τους λειτουργικότητα είναι ότι ορίζουν ένα πλαίσιο αναφοράς με το οποίο ερμηνεύουμε τον κόσμο. Ταυτόχρονα, οδηγούν τι αποφάσεις μας και επιταχύνουν τον τρόπο σκέψης και δράσης μας. Έτσι, δεν χρειάζεται να παίρνουμε νέες αποφάσεις για τα πάντα. Από την άλλη, μας δίνουν σταθερότητα και αίσθηση προσωπικής ταυτότητας. Ωστόσο, ο παγιωμένος τρόπος σκέψης και οι πεποιθήσεις μας ενδέχεται να μας περιορίζουν. Επανεξετάζοντας και αναθεωρώντας τις περιοριστικές μας πεποιθήσεις και διευρύνοντας τον «κλειστό» τρόπο σκέψης μας, μπορούμε να φέρουμε αλλαγές στην καθημερινότητά μας, ανοίγοντας νέους δρόμους για προσωπική εξέλιξη. Κατανοώντας καλύτερα τις πεποιθήσεις μας, αμφισβητώντας τις βεβαιότητες και επιδιώκοντας την αυτογνωσία, επιλέγουμε τι αξίζει να διατηρήσουμε και τι χρειάζεται να αλλάξουμε για να ζήσουμε περισσότερο ολοκληρωμένα. Τέλος, δίνοντας προσοχή στην ψυχολογική μας κατάσταση, διευρύνουμε τις αντοχές μας, ενισχύουμε την ανθεκτικότητά μας, μειώνουμε την επίδραση του άγχους και βελτιώνουμε τις ανθρώπινες σχέσεις μας.
Αντίστοιχα, αξιολόγηση χρειάζονται και οι «πραγματικές» μας ανάγκες. Εστιάζοντας σ΄ αυτές, γεννώνται ορισμένα ερωτήματα.
• «Πόσο πραγματικές είναι;»
• «Ποιος τις καθορίζει; Εμείς, οι άλλοι ή οι συνθήκες;»
• «Τις αποδεχόμαστε οικειοθελώς ή εξαναγκασμένα;»
• «Πώς τις αξιολογούμε και με ποια προσωπικά κριτήρια τις αποδεχόμαστε και τις ιεραρχούμε;»
Οι ερωτήσεις είναι ευθείες και οι απαντήσεις βαθιά προσωπικές. Το παρακάτω παράδειγμα αναδεικνύει την πολυπλοκότητα των αξιών και των επιλογών στη ζωή μας, υπογραμμίζοντας ότι οι συνέπειες των πράξεων μας εξαρτώνται από την ευθυγράμμιση ή την ασυμφωνία τους με τις προσωπικές μας αξίες. Αν επιλέξουμε να ορίσουμε ως πρωτεύον την ατομική επιτυχία με οικονομικούς όρους, αναλαμβάνουμε το αντίστοιχο κόστος. Πιθανόν διευρυμένο ωράριο εργασίας, δέσμευση κεφαλαίου, άγχος, περιορισμένο χρόνο για κοινωνικές και οικογενειακές σχέσεις κ.α.. Το όφελος είναι η οικονομική επιτυχία, όπως εμείς οι ίδιοι την ορίζουμε. Εάν είμαστε εντάξει με αυτό και έρχεται σε συμφωνία με τις αξίες μας, τότε όλα καλά.
Ωστόσο, αν κύριες προσωπικές μας αξίες είναι η συντροφικότητα και η συλλογικότητα και όχι ο πλούτος, τότε το πραγματικό κόστος της μονομερούς επιδίωξης οικονομικής επιτυχίας γίνεται περισσότερο εμφανές. «Πώς θα επηρεάσει αυτή η απόφαση τις σχέσεις μας με τους άλλους και τη σχέση μας με τον εαυτό μας;» Ενδέχεται να καταλήξουμε να εργαζόμαστε ατελείωτες ώρες, σε εργασίες που δεν ευθυγραμμίζονται με το σκοπό της ζωής μας, για να αποκτήσουμε πράγματα που δεν μας χρειάζονται, προκειμένου να εντυπωσιάσουμε ανθρώπους που δεν «πάμε» έτσι κι αλλιώς. Αναπόφευκτα, αυτό μπορεί να μας οδηγήσει σε μειωμένη ικανοποίηση από τη ζωή και έλλειψη χαράς, καθώς δεν ακολουθούμε ό,τι πραγματικά έχει αξία για εμάς. Σε αυτό το παράδειγμα, αντί να λειτουργούμε ως συλλογικά όντα, επενδύουμε στο ατομικό οικονομικό μας συμφέρον, αντίθετα με τις αξίες και τις εσωτερικές μας ανάγκες.
Στα επόμενα τρία άρθρα, με γενικό τίτλο «Μάθε Τέχνη», θα παρουσιάσω συγκεκριμένες προτάσεις για εσωτερική ανανέωση και καλλιέργεια της αυθεντικότητας. Διαβάστε τη συνέχεια την ερχόμενη εβδομάδα.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
