Το σύνδρομο του απατεώνα (Impostor Syndrome) δεν είναι απλώς μια εσωτερική αίσθηση ανασφάλειας. Επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι το φαινόμενο συνδέεται με την αδυναμία του ατόμου να αναγνωρίσει και να αποδεχτεί τις επιτυχίες του, παρά την πραγματική τους αξία (Clance & Imes, 1978). Η Clance, κλινική ψυχολόγος ανέπτυξε μια κλίμακα μέτρησης του φαινομένου του απατεώνα (Clance Impostor Phenomenon Scale - CIPS). Είναι ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται για την εκτίμηση της έντασης με την οποία ένα άτομο βιώνει το φαινόμενο του απατεώνα. Ουσιαστικά, αυτό που αξιολογείται είναι το επίπεδο αμφιβολίας ενός ατόμου στις ικανότητές του ή το επίπεδο αυτοεκτίμησής του.
Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, οι κυριότεροι παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση ή την ενίσχυσή του είναι οι εξής:
Η Κοινωνική Σύγκριση
Η τάση να συγκρίνουμε τον εαυτό μας με άλλους αποτελεί μια φυσιολογική ψυχολογική διαδικασία, αλλά όταν γίνεται με μη ρεαλιστικά κριτήρια μπορεί να επιτείνει το φαινόμενο του απατεώνα. Συχνά, βλέπουμε μόνο τις επιτυχίες των άλλων, αγνοώντας τις δυσκολίες ή τις αποτυχίες που πιθανώς αντιμετώπισαν. Αυτό δημιουργεί μια στρεβλή εικόνα, σύμφωνα με την οποία οι άλλοι φαίνονται πιο ικανοί ή περισσότερο επιτυχημένοι. Η εικόνα αυτή ενισχύει την αίσθηση προσωπικής ανεπάρκειας.
Υπερβολικά Υψηλές Προσδοκίες και Τελειομανία
Όποια λέξη περιέχει το συνθετικό -μανία, δηλώνει υπερβολή και έχει αρνητική χροιά. Η τελειομανία αποτελεί μια υπερβολική εμμονή με την διόρθωση κάθε λάθους και ατέλειας. Συνδέεται άμεσα με το σύνδρομο του απατεώνα και αποτελεί μια μορφή αυτοεπιβαλλόμενης πίεσης.
Έχοντας υπερβολικά υψηλές προσδοκίες από τον εαυτό μας, συχνά θέτουμε μη ρεαλιστικά κριτήρια επιτυχίας. Όπως είναι φυσικό, το να τα κάνουμε όλα τέλεια δεν αποτελεί ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Οπότε, η αποτυχία να ανταποκριθούμε πλήρως σε άκαμπτα κριτήρια τελειότητας μας οδηγεί σε ένα διαρκές αίσθημα αποτυχίας. Η πεποίθηση ότι η επιτυχία πρέπει να συνοδεύεται από απόλυτη τελειότητα, δημιουργεί άγχος και ενισχύει την αίσθηση ότι δεν είμαστε αρκετά ικανοί. Αντίθετα, η αναγνώριση των ατελειών μας, αποτελεί ένδειξη ταπεινότητας και ωριμότητας.
Όσοι αισθανόμαστε ότι πρέπει να είμαστε άψογοι σε όλα, συχνά υποτιμούμε τις επιτυχίες μας. Μαθαίνουμε να εστιάζουμε υπερβολικά στα λάθη και στις αδυναμίες μας και να σπαταλάμε χρόνο και ενέργεια σε αυτοκριτική, αντί να επενδύουμε στην προσωπική μας εξέλιξη. Αυτό οδηγεί σε έναν συνεχή εσωτερικό διάλογο αυτοϋποτίμησης και φόβου ότι θα αποκαλυφθεί η «ανεπάρκειά» μας.
Θυμάμαι, κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, πως όταν παρέδιδα μια ακαδημαϊκή εργασία, η ανάγκη μου για τελειότητα με οδηγούσε σε ενασχόληση με υπερβολική λεπτομέρεια. Ξενυχτούσα αναζητώντας τις ιδανικές λέξεις, εκφράσεις και μελέτες, ξοδεύοντας υπερβολικά πολύ χρόνο σε διορθώσεις λεπτομερειών. Αυτή η εμμονή με την τελειότητα είχε κόστος. Περιόριζα τον χρόνο με την οικογένειά μου, στερούμουν τον ύπνο και την προσωπική ξεκούραση και ανέτρεπα την εσωτερική μου ισορροπία.
Αντί να παγιδευόμαστε στην εμμονή της τελειότητας, μπορούμε να αποδεχτούμε ότι δεν είμαστε τέλειοι, να δούμε τις ελλείψεις ως ευκαιρίες μάθησης και να εστιάσουμε στην διαδικασία εξέλιξης.
Περιβάλλον Υψηλού Ανταγωνισμού
Σχολικά, επαγγελματικά ή ακαδημαϊκά περιβάλλοντα με έντονο ανταγωνισμό συχνά ενισχύουν το σύνδρομο του απατεώνα, σε όσους έχουν αυτή την τάση. Η συνεχής ανάγκη να αποδείξουμε την αξία μας, σε συνδυασμό με τη σύγκριση μας με τους άλλους, δημιουργεί ψυχολογική πίεση που οδηγεί σε αυτοαμφισβήτηση.
Επιπλέον, η αξιολόγηση που βασίζονται μόνο στις επιδόσεις και όχι στη συνολική ανάπτυξη του ατόμου ενισχύει αυτό το φαινόμενο. Αν γυρίσουμε πίσω στα σχολικά μας χρόνια, θα διαπιστώσουμε ότι οι δάσκαλοι που μας δίδασκαν ήθος, συνεργατικότητα και τρόπους σκέψης δεν αναπαρήγαγαν τον ανταγωνισμό. Ακόμα και οι βαθμοί, γι’ αυτούς, είχαν ουσιαστική διάσταση. Δεν τους χρησιμοποιούσαν ως αυτοσκοπό ή μέσο σύγκρισης, αλλά ως μέσο ενθάρρυνσης της μάθησης και εργαλείο βελτίωσης.
Έλλειψη Αναγνώρισης και Ενίσχυσης
Η ανάγκη για αναγνώριση είναι θεμελιώδης για την ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης. Όταν δεν λαμβάνουμε επαρκή ανατροφοδότηση για τις επιτυχίες μας, είτε στην παιδική μας ηλικία είτε στην ενήλικη ζωή, τείνουμε να υποτιμάμε τα επιτεύγματά μας. Επιπλέον, όσοι μεγαλώσαμε σε περιβάλλοντα, όπου η επιτυχία θεωρούνταν δεδομένη και δεν επιβραβευόταν, συχνά αντιμετωπίζουμε δυσκολία στην αποδοχή της δικής μας αξίας. Πόσο μάλλον αν βιώναμε την αποτυχία. Τα λάθη δεν αποτελούσαν εφαλτήριο μάθησης αλλά αιτία απαξίωσης, επίπληξης, ακόμα και τιμωρίας.
Οικογενειακές Προσδοκίες και Πρότυπα Ανατροφής
Οι οικογενειακές εμπειρίες παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την επιτυχία και την αξία μας. Όσοι γονείς θέτουμε υπερβολικά υψηλές απαιτήσεις ή αποδίδουμε υπερβολική σημασία στην επιτυχία μπορεί να ενισχύουμε άθελά μας το αίσθημα ανεπάρκειας στα παιδιά μας. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, τα παιδιά που δεν λαμβάνουν συναισθηματική επιβεβαίωση ή αναγνώριση τείνουν να αναζητούν διαρκώς εξωτερική επιβεβαίωση στην ενήλικη ζωή τους. Σας θυμίζει κάτι αυτό;
Αν δεν έχουμε καταφέρει να αναγνωρίσουμε την αξία μας, ανεξάρτητα από τα επιτεύγματα ή τις εξωτερικές επιβραβεύσεις, η ανάγκη για επιβεβαίωση γίνεται έντονη και διαρκής. Αυτό σχετίζεται και με την έλλειψη αυτοεκτίμησης, που μπορεί να μας οδηγήσει σε υπερβολική προσπάθεια να αποδείξουμε την αξία μας.
Φόβος Αποτυχίας ή Απογοήτευσης των Άλλων
Ο φόβος αποτυχίας συνδέεται άμεσα με το φαινόμενο του απατεώνα, καθώς και τα δύο πηγάζουν από την εσωτερική αμφισβήτηση της αξίας και των ικανοτήτων μας. Όταν αποδίδουμε τις επιτυχίες μας στη τύχη ή τις συγκυρίες, αντί να τις αναγνωρίζουμε ως αποτέλεσμα της προσπάθειας και των δεξιοτήτων μας, νιώθουμε ανεπαρκείς και φοβόμαστε μήπως εκτεθούμε ως «απατεώνες». Αυτή η αίσθηση μπορεί να εντείνει το άγχος και να κλονίσει την αυτοπεποίθησή μας.
Ταυτόχρονα, συχνά ανησυχούμε μήπως απογοητεύσουμε τους άλλους, προσπαθώντας να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες τους. Όμως, αυτή η διαρκής πίεση μπορεί να μας εξαντλήσει ψυχικά, οδηγώντας είτε σε υπερπροσπάθεια, είτε σε παράλυση λόγω αναβλητικότητας. Η συνεχής ανάγκη για επιβεβαίωση μας καταπονεί ψυχικά και μας καθιστά ευάλωτους σε ανθρώπους που ξέρουν πώς να την εκμεταλλευτούν.
Χειριστικοί άνθρωποι ή άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, μπορούν να μας κάνουν να αισθανόμαστε ότι η αξία μας εξαρτάται από το αν φτάνουμε στο ύψος των προσδοκιών τους. Παίζοντας με τις ενοχές μας, απαιτούν να εξυπηρετήσουμε τις δικές τους ανάγκες και επιθυμίες. Για αυτούς είμαστε αντικείμενα κι όχι άνθρωποι. Αναγνωρίζοντας τα μοτίβα, θέτοντας όρια (μαγική λέξη, δύσκολη πράξη!) και αναγνωρίζοντας την αξία μας, προστατεύουμε τον εαυτό μας.
Αν νιώθετε ότι το άγχος της αυτοαμφισβήτησης σας κρατάει πίσω στην προσωπική και επαγγελματική σας ζωή ή ότι ο φόβος της αποτυχίας περιορίζει τις δυνατότητές σας, μήπως ήρθε η στιγμή να αλλάξετε πορεία; Αν το επιθυμείτε, μπορούμε να συζητήσουμε, σε μια δομημένη συνεδρία Coaching, τρόπους για να αντιμετωπίσετε το φαινόμενο του απατεώνα.
Στο επόμενο μέρος, θα εξετάσουμε στρατηγικές και πρακτικές που μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο αποτελεσματικά.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
Υ.Γ. Ολοκληρώνοντας τα παραπάνω σας προτείνω να επισκεφτείτε τον παρακάτω σύνδεσμο. Οδηγεί στην Κλίμακα του Φαινομένου του Απατεώνα (Clance Impostor Phenomenon Scale – CIPS): https://paulineroseclance.com/pdf/IPTestandscoring.pdf). Τα συμπεράσματα δικά σας. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το ερωτηματολόγιο αποτελεί ένα εργαλείο αυτοαξιολόγησης και δεν υποκαθιστά την όποια επαγγελματική διάγνωση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Παραθέτω παρακάτω ορισμένα επιστημονικά άρθρα για όποιον ή όποια θα ήθελε να μελετήσει περισσότερα.
Clance, P. R. (1985). The Clance Impostor Phenomenon Scale (CIPS). Retrieved from https://paulineroseclance.com/pdf/IPTestandscoring.pdf
Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The impostor phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247. https://doi.org/10.1037/h0086006
Dudău, D. P. (2014). The relation between perfectionism and impostor phenomenon. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 127, 129–133. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.03.225
Fassl, F., Yanagida, T., & Kollmayer, M. (2020). Impostors dare to compare: Associations between the impostor phenomenon, gender typing, and social comparison orientation in university students. Frontiers in Psychology, 11, Article 1225. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01225
Noskeau, R., Santos, A., & Wang, W. (2021). Connecting the dots between mindset and impostor phenomenon, via fear of failure and goal orientation, in working adults. Frontiers in Psychology, 12, 588438. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.588438
Tanasugarn, A. (2022, Ιούλιος 11). How childhood invalidation affects adult well-being. Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/understanding-ptsd/202207/how-childhood-invalidation-affects-adult-well-being?msockid=3335a90dfd5a609026d2bc28fc466129
